24-ти Валкамоника Симпозиум - Уметноста и комуникациите во предлитерарните општества

Капо ди Понте, Италија 2011 година

Зборникот на трудови и службената покана

Од 12-19-ти јули 2011 година учествував на престижниот 24-ти Валкамоника симпозиум, кој традиционално се одржува во малото питорескно гратче во северна Италија - Капо ди Понте. Симпозиумот го водеше прочуениот научник, археолог, професор - доктор Емануел Анати, кој се уште е профессор на Лече Универзитетот, основач и ексклузивен директор на Центарот за праисториски студии.Темата на овој Симпозиум беше насловена: Уметноста и комуникациите во предлитерарните општества.



Центарот за праисториски студии во Капо ди Понте

На моја голема среќа единствено јас бев примен со свој труд и со своја изложба од 10 слики со заедничка тема Вечните симболи. На овој Симпозиум зедоа учество преку 120 учесници од целиот свет: научници, археолози, доктори на науки, директори на музеи за праисторија, меѓу кои и мојот пријател и колега проф. д-р Душко Алексовски, откривачот на карпестата уметност во Р. Македонија. Симпозиумот беше одлично организиран: трудовите на учесниците беа претставени во седум сесии, имаше перформанси, заедничка изложба на четири ликовни уметници, како и посети на неколку праисториски паркови, убаво уредени, преполни со гравири, пиктажи и композиции - сите под заштита на УНЕСКО. Организаторот издаде извонреден Зборник на трудови, каде што се застапени сите автори со абстракти и целосни трудови.

Автопортрет со Адам од Пена


Вечните симболи - 1


Од моето излагање






Од посетата на праисториските паркови

Гравири од Валкамоника

Ова беше мое прво учество на ваков меѓународен симпозиум каде што ја имав можноста да ги представам моите откритија од далечната праисторија - две ритуални карпи од долината на р.Пена, од единствената и прекрасната Шара: Адам од Пена и Рибите од Пена.


Адам од Пена

Рибите од Пена

На овие карпи нема осамени знаци, туку се осмелувам да кажам дека овде има вистински симболично - наративни композиции кои се создадени од нашите предци и се меѓу првите во светот на ликовната уметност, воопшто.

На карпата Адам од Пена е претставена машка фигура со својата машкост, а од десната страна има оштетени претстави на женски фигури, додека на горната страна од карпата се наоѓаат повеќе елементи : машкиот и женскиот триаголник кои со каналчиња се поврзани со наведените фигури, што секако упатува на либација, потоа крстот, кругот и змијата и сето тоа ни укажува дека ова е ритуална карпа за плодноста и сексуалноста на еден редок и оригинален начин.

Втората карпа е Рибите од Пена, каде што има една комплексна композиција од животни: рис кој лови риба - пастрмка и канал поврзан со главата на човек - веројатно наменет за либација - 8 подолги и пократки паралелни гравири - симболи за водата, крстот со гранче, како и повеќе машки и женски триаголници - симболи за Небото - Сонцето и Земјата - Големата Мајка и нивниот Свет брак (Хиерос гамос). Од сето ова произлегува дека од тој Свет брак настанал целиот наш свет : природата, растенијата, животните и луѓето!

Овие раритетни композиции , според темите кои ги обработуваат, според техниката и начинот на кои се изведени, според симболите кои се употребени, верувам дека потекнуваат од раниот период на Мезолитот, од пред 10-ина илјади години, време кога реалистичкото претставување на нештата било се уште живо, значи се уште било свежо сеќавањето на претходниот Палеолитски период.

Ликовните елементи кои се претставени на овие прекрасни уметнички дела ни зборуваат за неверојатно високото ниво, за сфаќањето на поредокот во светот и на животот воопшто, за симболиката на нештата и за способноста на нашите предци да создаваат симболи, кои опстоиле илјадници години и кои повторно се раѓаат во нови современи форми, но со вечно значење. Тие симболи се вечни, и тие се историско, културно, уметничко и религиозно наследство кои му припаѓаат на целиот свет.

Александар В. Настески

ак.сликар и истражувач

декември/јануари 2012 год

Мојата теорија

Ниту една ваква богата, дива и истовремено питома и прекрасна планина! И никаде толку многу гравири, рељефи на тврдите карпи! Зошто токму овде? Па зарем не е одпата?! Па, зарем во преисторијата не се патувало по општо прифатеното мислење – по патот Вардар – Морава? Па, тогаш, од каде овде, на Шара толку многу единствени уметнички дела по содржина и убавина?!
Тоа значи само едно: дека од палеолитот, но најповеќе во Мезолитот и подоцна на Шара врвело од живот!
Како и зошто?
Доволно е само да се погледне географската карта и да се заклучи дека преисториските заедници не тргнале на далечен пат за веднаш да стигнат во Средна и Западна Европа, туку движејќи се по Големата река дошле до Големата планина, највисока, најбогата со реки, шуми, животни, риби, полна со живот и каде најверојатно затекнале и староседелци.
И тогаш дошло до голема концентрација на племенски заедници кои со време создале интересен и богат општествен живот, со свои ритуали и верувања, со нови традиции за што денес сведочат многубројните ритуални карпи по цела Шара.

Но овде не станува збор за осамени знаци, туку за вистински симболично – наративни композиции, ликовни композиции, меѓу првите во светот на ликовната уметност воопшто!

Тоа се уметнички дела со оригинален и артикулиран израз на тогашните луѓе за нивните ритуали и верувања, за смислата на животот и нивното сфаќање за поредокот во светот.

Гравирите, пиктажите, рељефите на карпите укажуваат на тоа дека тие настанале кога можело да се живее надвор од пештерите, на отворено, а тоа значи кога завршило Леденото време, најрано во Мезолитот, пред 10-11.000 години.

Религијата и магијата биле основните двигатели на оваа уметност, уметноста била во нивна служба. Темите на овие композиции се во врска со родноста и полодноста во природата, кај луѓето и животните, а тоа значи дека тогашниот уметник не ги прикажувал жената или мажот како индивидуи, туку преку нив всушност ја претставувал плодноста.

Адам од Пена

Ова е многу ретка, всушност, по многу нешта единствена композиција а нејзината содржина и смисла е плодноста. Овде е представена машка фигура со својата машкост како и други фигури десно од него на кои јасно се гледаат нозете но кои се многу оштетени од ударите на камењата кога реката многу надојдувала.

Над овие фигури, на горниот дел од карпата се наоѓаат два триаголника, како пирамиди, длабоки до 12 см. Едниот (со број 1на фотографијата) над фигурата на Адам е со димензии 30 см х 20 см х 20 см и е со врвот нагоре, а е поврзан со каналче со истата фигура.Другиот триаголник (со број 2 на фотографијата) е малку помал, свртен е со врвот надолу и е поврзан со каналче со другите фигури десно од Адамот.



Најверојатно во тие времиња овие триаголници биле полнети со некоја тешност а можеби биле и боени. Овие два триаголника се со јасна симболика, претставувајќи го машкиот и женскиот принцип во плодноста!
Десно од овие триаголници се наоѓа еден крст, до него една кружна форма – симболи за Земјата и Сонцето а над нив една долга форма налик на змија.





Овие две мои слики се моја инспирација на тема Адам од Пена, со димензии 125 х 150 см, во акрил техника сликани со песок и мов.

Клисурата на река Пена

Мислам дека сега е време да се преселиме на една друга локација – во клисурата на река Пена – Тетовска Бистрица, богата и величенствена, отсекогаш населена од преисторијата до денеска.



Илјадница – Бањиче на река Пена

Нема човек од Тетово кој не ја знае оваа величенствена карпа, една од најголемите и највисока во овој крај, која заради нејзината големина и височина е наречена Илјадница.



Ова е познато излетничко место на тетовци од памтивека. Но малкумина знаат дека ова место било одамна населено: од преисторијата, па преку Македонско – римските војни па до денеска. Имено, на ридот наспроти Илјадница бил познатиот антички македонски град – тврдина Оенеј.
Илјадница не била случајно одбрана за живеалиште уште од преисторијата. Ова нешто е потврдено и е забележано во археолошката карта на Македонија. Со својата големина и височина им пружала заштита на тогашните луѓе а тие оставиле интересни знаци дека тука биле од памтивека.
На самата карпа се наоѓаат огромни фигури на два човечки лика, дело на мајката природа, кои сигурно биле забележани и од луѓето од преисторијата. Овие фигури од секогаш биле нешто посебно и веројатно биле обожувани како нивни заштитници, духови – богови.

Кои се овие фигури?



Првата фигура е профил на старец со мудар изглед, а вториот лик е сериозен со строг поглед со око кое вечно ги следи, давајќи им заштита и им предизвикува стравопочит истовремено. А оваа слика е моја инспирација на оваа тема.

Пештера



И сега може да се види остатокот од една пештера која била живеалиште на преисториските луѓе и во неа има еден интересен траг од тоа време – тоа се шестте купули во низа и по две погоре и подолу од нив. Овде треба да напоменеме дека оваа пештера била многу поголема но со изградба на браната од 1924 година таа била доста оштетена.

Маркоа - бигор карпа с.Теарце

Во близината на големата Бигор карпа во с.Теарце, во самото подножје на Шар Планина се наоѓа нашава Маркоа – бигор карпа.
Таа е долга 15м., во горниот дел е широка 8м. а према полето 1м. По целата должина на карпата, на средината има бразда широка до 3цм. и 1 цм. длабока. Лево и десно од браздичката има многубројни куполи, а со сигурност изброивме 12, од кои некои се широки од 10 до 15 цм. а длабочина од 6 до 10 цм.



Од горната, пошироката страна, од лево има еден загадочен релјеф со неколку каналчиња – релјеф на риба долг 60 цм., широк 15 цм. и 3 цм. длабок.
Целата околина е бигор со извори на кисела вода и од дамнина луѓето доаѓале тука да пијат и да се мијат со таа вода за лекување од разни болести.



Легенда

Жителите од селото ја раскажуваат следнава кратка легенда: “Од оваа карпа Крали Марко со својот коњ Шарец земал залет и прескокнувал дури до Сува Гора оставајќи дупки со копитата од својот коњ а на средината на карпата направил бразда со опашката од коњот.“
Исто така луѓето се присетуваат дека до скоро време карпата била многу мазна, како стакло што значи дека до скоро била во функција. Тоа значи дека до скоро време се изведувале ритуали со водата која била пуштана по карпата каде се таложел бигорот, но сега е доста ронлив и карпата е обрасната со грмушки.

Што би требало ова да значи?

Во дамнешните времиња, во паганството, во преисторијата, кога мислиме дека настанале овие релјефи, тогашните луѓе изведувале разни обреди и церемонии за плодност со водата.
А водата е основен животен елемент, најнеопходен за опстанок на човекот, животните и растенијата и воопшто за животот. Водата била одсекогаш почитувана о обожувана.
Неопходноста, вечноста и тајновитноста на водата е осознаена од давнина: таа ја менува својата состојба од извор, до снег, мраз и пареа, но таа ја менува и земјата и ја прави плодна.
И затоа од секогаш била славена нејзината оплодна моќ во природата а во овој случај е симболична потврдата дека тврдата и неплодна карпа може да постане плодна со помош на водата!
На ова место треба да се потсетиме дека едно од најстарите светилишта во преисторијата за водата е во Ерихон и е датирано од пред 9.000 години.

Но, зошто релјеф на риба?




Ова прашање се наметнува самото бидејќи во близината нема некоја поголема река или езеро.
Најверојатно овој релјеф е направен многу подоцна во христијанско време, како симбол за Христос, за единствениот и семоќниот бог кој дава живот. Црквата морала да ги прифати прастарите обичаи на народот, додавајќи му свој симбол како би ги вклучла некои ритуали во својата религија. А дека релјефот на рибата е од подоцнежно време укажува и тоа дека тој е поочуван и подлабок од купулите и каналчето.

Во оваа прилика ќе ја прикажам само скицата на Марко со својот коњ Шарец, кој ги “создал“ овие интересни релјефи а сликата на оваа тема ќе ја започнам наскоро.

Маркоа карпа

Карпата се наоѓа на Шар Планина на надморска височина од околу 800м. Карпата од горната страна е висока 2м а од долната околу 5м. Платото е со големина од 4,90х3,20м. малку закосено на југ-југозапад и скоро разделено на половина така да горната страна е повисока за 15 см.
На платото на карпата се наоѓаат три фасцинантни, загадочни и прекрасни релјефни претстави, а не како што народот кажува дека тоа е копитото на Марковиот Шарец и некои рецки од буздоганот на Марко кои ги направил кога скокал од оваа карпа на Сува Гора.

Што точно има на карпата?







На горниот средишен дел од карпата се наоѓа релјефот – претстава на човечка глава – човеков череп на кој јасно се гледаат очите, носот, горната и долната вилица и забите! Овој релјеф е 100 см. долг, 70 см. широк и 2 см. длабок.
Десно од него има крената десна рака во која има лак и стрела. Овој релјеф е 80 см. долг, 70 см. широк и 2 см. длабок.
На долниот, понискиот дел од карпата се наоѓа една необична, изненадувачка и зачудувачка форма, долга до 100 см, широка до 70 см. и 18 см. длабока!!!
Формата претставува новороденче со голема глава која потсетува на волк или куче во која има многубројни купули, а на средината на градите има ѕвезда со 5 крака, додека од средината на стомачето излегува едно каналче кое неизбежно потсетува на неоткината папочна врпца!
Зачудувачка, досега од мене невидена композиција!

Како го објаснувам ова?

Досега сум ја посетил оваа карпа десетина пати, направени се стотина фотографии, неколку пати е снимана со камера и насликав 4 слики на оваа тема.
Најверојатно е дека овие релјефи настанале во времето на Мезолитот судејќи по претставената стрела и лак. Сепак не е исклучено да бидат и од некое подоцнежно време. Но кое, со сигурност не можам да кажам.
Моето скромно мислење е дека ова е култно место, ритуална карпа за заштита на новороденчињата – надежта на племето и место каде се изведувале магиско – ритуални обреди од преисторијата па наваму.
Имено, породувањето било најтешкиот и најстрашниот момент за секоја жена, па дури и денес. Ние само може да наслутиме како тоа изгледало во далечната праисторија. И затоа од памтивека се прибегнувало кон магија и ритуали кога биле повикувани напомош разни духови и богови за благослов на родилката и новороденчето да биде здраво, живо и отпорно на болест. Верувам дека бебињата биле ставани во овој релјеф со волчја глава и сето тоа проследено со одредени ритуали за бебињата да бидат отпорни и јаки како волк. А и многубројните купули кои ги има само во оваа глава овде се симбол за родност.
Средишниот релјеф – човековиот череп на прв поглед е зачудувачки и долго време се прашував што бара череп овде. Јас мислам дека тоа е претстава за нивниот Дух – Бог заштитник со крената десна рака која означува заштита од несреќите и болестите.
А овој Дух – Бог заштитник со изглед на череп, според мене, не случајно така изгледа. Мислам дека тоа е длабоко смислен изглед за таков Бог. Тој треба да биде пострашен и од смртта, за да ја набарка и исплаши и самата смрт и така да ги заштити новороденчињата!




Ова се две од четирите слики кои ги насликав на оваа тема. Сликите се со димензии 125х150 см. работени во акрил, со мов и песок. Сликите се полни со симболи и се мое видување за поврзаноста на минатото со сегашноста, како моја визија за сликите од прасликите.

А оваа слика е моја инспирација од оваа чудесна карпа работена во акрил техника и со природни материјали, мов и песок со димензии 100х125 цм од 2003 г.

Што мислиме за ова!

Дали овие човечки стапала се симбол за присуство на премногу свет и моќен Бог кој не смее целосно да биде претставен, или се симбол за непрекинатото доаѓање и одење од овој свет?
Мислам дека е ова второто!
Многубројните купули се симбол за родност но исто така и за смрт, а различниот третман на стапалата е трагот што човекот го остава на овој и на оној свет. Горната стапалка го означува подлабокиот, духовниот траг, а поплитката оној траг што човекот го остава на земјата.
Страотната моќ на смртта била првобитниот и најосновниот повод за сите митско-религиозни претстави но огромна била и вербата за спас и бесмртност на човековата душа.

Карпата со стапала

Карпата се наоѓа во атарот на село Сетоле на надморска височина од 1000.метри. Таа е со димензии 300х280 цм. На неа изброивме над 120 купули со најразлична големина. Одредени беа со над 15 см широчина и исто толку длабочина!
На долниот дел од карпата има две поголеми купули околу кои се формираат кругови од други купули кои преоѓаат во спирала. Од левата страна има три концентрични полукругови со многубројни купули во низа.
Но најинтересно е тоа што на на горниот дел од карпата има две човечки стапала поставени едно по друго! И двете се десни стапала. Долги се до 35 цм. Горното стапало е 7 цм вдлабено во карпата, додека другото е свртено надолу и одвај видливо, како да е притиснато на мека основа!

Со што и кога била создавана оваа уметност?

Човековата култура била заснована на каменот. Тоа е вистината. Каменот бил првото човеково орудие и оружје, украс и живеалиште, светилиште и вечно почивалиште. Кременот и опсидијанот, со нив ги создал тие таинствени петроглифи на тврдите карпи, најверојатно во периодот од Мезолитот па се до Металното време, т.е. од пред 10.000 години па наваму.
Колку само енергија, време и верба им требало на тие луѓе да ги создадат тие гравири!

Што е тоа Rock art?

Rock art е уметност која се создавала на посебно обожувани и величествени карпи кои и денес зрачат со дух, снага, симболика, магија и мистичност а на нив има многубројни загадочни знаци: купули, крстови, стапала на луѓе и животни, претстави на луѓе и животни, сончеви тркала, најразновидни, гравири, пиктажи, петроглифи, пиктоглифи....
Овие мистични знаци ни ја откриваат човековата душа која била неизмерно богата и полна со верба во животот што има смисла, во безсмртнста во духовите и боговите, кое нешто им давало надеж или можеби цел на нивниот живот.
Тоа била уметност на опстанокот создадена од насушна потреба да се живее. Таа уметност била самиот нивен живот.

Која е Шар Планина?

Шар Планина, Skardus, дел од Catena Mundi – Веригите на светот, е во низата планини кои почнуваат од северната граница на Македонија преку западната граница па се до Охридското и Преспанското Езеро, со највисокиот Титов врв од 2747 м.
Шара е величенствана планина создадена да восхити, преполна со таинстваност, со преисторија и историја, легенди, преданија...
Тука ја видов недопрената природа и преисториската, првобитната, природната уметност. На карпите.

Мистериите на Шар планина

Јас сум Александар Настески, дипломиран сликар и професор по ликовна уметност од Тетово, Македонија. Во последниве неколку години јас со моите пријатели, љубители на убавината, природата, историјата и креацијата, сите бескрајно љубопитни, ја имавме таа среќа да откриеме многу мистични, загадочни места на Шар планина и низ цела Македонија. Дотогаш мислевме дека карпестата уметност се наоѓа само во далечните земји, но тие неверојатни и прекрасни цртежи, гравири, пиктажи и релјефи се наоѓаат толку блиску до нас. Само треба да се појде на Шар планина и на другите наши прекрасни места и планини и пред Вас ќе се отвори еден нов - стар - прастар свет полн со изненадувања...